Hộ kinh doanh là gì

Hộ kinh doanh là gì và mô hình này khác biệt thế nào so với doanh nghiệp là câu hỏi đầu tiên mà bất kỳ cá nhân nào muốn khởi nghiệp quy mô nhỏ đều phải nắm rõ. Không chỉ đơn thuần là một hình thức kinh doanh đơn giản, Hộ kinh doanh (HKD) hiện nay chịu sự điều chỉnh chặt chẽ của Luật Doanh nghiệp 2020 và các quy định mới nhất về Thuế – Kế toán năm 2025. Việc hiểu sai bản chất pháp lý có thể dẫn đến việc lựa chọn sai phương pháp tính thuế (khoán hay kê khai), gây ra những rủi ro về truy thu thuế và xử phạt hành chính không đáng có. Bài viết dưới đây sẽ phân tích tường tận về mô hình này dưới góc độ chuyên môn của Kế toán và Thuế.

1. Hộ kinh doanh là gì dưới góc độ Pháp lý và Kế toán?

Để tuân thủ đúng các quy định, trước hết chủ hộ và kế toán cần hiểu rõ định nghĩa và đặc điểm pháp lý cốt lõi của mô hình này theo Nghị định 01/2021/NĐ-CP.

Định nghĩa và Đặc điểm pháp lý cốt lõi

Hộ kinh doanh do một cá nhân hoặc các thành viên hộ gia đình đăng ký thành lập và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh. Đây là đặc điểm quan trọng nhất: “Trách nhiệm vô hạn”.

Dưới góc độ kế toán, điều này có nghĩa là tài sản kinh doanh và tài sản dân sự của chủ hộ không có sự tách biệt rõ ràng như tại Công ty TNHH hay Công ty Cổ phần. Hộ kinh doanh không có tư cách pháp nhân và không được phép phát hành bất kỳ loại chứng khoán nào.

Phân biệt Hộ kinh doanh với Doanh nghiệp

Việc nhầm lẫn giữa hai mô hình này thường dẫn đến sai sót trong hạch toán. Dưới đây là bảng so sánh các tiêu chí quan trọng:

Tiêu chí	Hộ kinh doanh (HKD)	Doanh nghiệp (Công ty)
Tư cách pháp nhân	Không có	Có (trừ DNTN)
Trách nhiệm tài sản	Vô hạn (Toàn bộ tài sản)	Hữu hạn (Trong phạm vi vốn góp)
Chế độ kế toán	Thông tư 88 (Giản đơn)	Thông tư 200 hoặc 133

Quy định về Đăng ký và Mã số thuế (MST)

Hiện nay, Mã số hộ kinh doanh được cấp cũng chính là Mã số thuế của hộ đó. Theo cơ chế liên thông mới, thông tin đăng ký kinh doanh sẽ được truyền trực tiếp sang cơ quan thuế. Nếu chủ hộ đã có MST cá nhân, hệ thống thuế sẽ quản lý thống nhất nghĩa vụ thuế của cá nhân và hộ kinh doanh trên cùng một nền tảng dữ liệu.

Đọc thêm: Thủ tục thành lập hộ kinh doanh

2. Chế độ Kế toán và Nghĩa vụ Thuế bắt buộc (Trọng tâm)

Đây là phần quan trọng nhất mà kế toán viên cần nắm vững để tư vấn và thực hiện đúng nghĩa vụ với ngân sách nhà nước.

Phân loại Hộ kinh doanh để xác định phương pháp thuế

+ Hộ khoán: Áp dụng cho quy mô nhỏ, không thực hiện đầy đủ chế độ sổ sách. Cơ quan thuế sẽ ấn định mức doanh thu và số thuế phải nộp hàng tháng/quý.

+ Hộ kê khai: Áp dụng cho HKD quy mô lớn hoặc có nhu cầu xuất hóa đơn điện tử thường xuyên. Bắt buộc thực hiện sổ sách theo Thông tư 88 và nộp thuế dựa trên doanh thu thực tế kê khai.

Các loại thuế phải nộp và Cách tính

Theo Thông tư 40/2021/TT-BTC, hộ kinh doanh phải nộp Lệ phí môn bài (theo mức doanh thu năm) và thuế GTGT, TNCN nếu doanh thu trên 100 triệu đồng/năm.

Công thức tính: Số thuế phải nộp = Doanh thu tính thuế x Tỷ lệ % theo ngành nghề.

Ví dụ minh họa: Hộ kinh doanh A chuyên bán lẻ quần áo (Ngành thương mại), doanh thu năm 2025 là 500 triệu đồng. Tỷ lệ thuế ngành thương mại là 1% GTGT và 0.5% TNCN.

– Thuế GTGT = 500.000.000 x 1% = 5.000.000 đồng.

– Thuế TNCN = 500.000.000 x 0.5% = 2.500.000 đồng.

Chế độ kế toán và Chứng từ theo Thông tư 88/2021/TT-BTC

Hộ kinh doanh (đặc biệt là Hộ kê khai) phải mở các loại sổ sách cơ bản gồm: Sổ chi tiết doanh thu bán hàng hóa dịch vụ; Sổ chi phí sản xuất kinh doanh; Sổ theo dõi vật liệu, dụng cụ.

Về hóa đơn, HKD bắt buộc sử dụng hóa đơn điện tử (theo Nghị định 123). Hộ nộp thuế theo phương pháp kê khai có thể sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền để thuận tiện trong việc xuất vé/bill cho khách hàng.

3. Rủi ro, Sai sót thường gặp và Kinh nghiệm xử lý

Thực tế vận hành cho thấy nhiều hộ kinh doanh thường mắc các lỗi nghiêm trọng dẫn đến việc bị ấn định thuế hoặc xử phạt.

Rủi ro về ấn định doanh thu khoán

Tình huống phổ biến là Hộ khoán có doanh thu thực tế cao hơn nhiều so với mức khoán đã ấn định nhưng không tự giác kê khai. Khi cơ quan thuế kiểm tra qua dòng tiền hoặc dữ liệu hóa đơn điện tử, hộ sẽ bị ấn định lại mức thuế và truy thu cho cả giai đoạn trước đó. Kinh nghiệm là nếu doanh thu biến động tăng trên 50%, chủ hộ cần chủ động khai báo điều chỉnh.

Sai sót trong sử dụng Hóa đơn điện tử

Lỗi thường gặp bao gồm viết sai tên hàng hóa, áp sai mức thuế suất hoặc xuất hóa đơn không đúng thời điểm (xuất lùi ngày). Khi phát hiện sai sót, kế toán cần lập Mẫu 04/SS-HĐĐT gửi cơ quan thuế để giải trình. Tuyệt đối tránh hành vi mua bán hóa đơn để hợp thức hóa chi phí, vì đây là hành vi trốn thuế bị xử lý hình sự.

Lưu ý khi chuyển đổi lên Doanh nghiệp

Khi chuyển đổi, vấn đề tài sản cố định (nhà xưởng, xe cộ) rất phức tạp. Cần làm thủ tục chuyển quyền sở hữu từ cá nhân sang công ty để được trích khấu hao và tính vào chi phí được trừ. Đồng thời, phải hoàn tất nghĩa vụ thuế của Hộ kinh doanh cũ trước khi đóng mã số thuế.

4. Câu hỏi thường gặp (FAQ) về Hộ kinh doanh

Q1: Hộ kinh doanh có được xuất hóa đơn VAT (hóa đơn đỏ) khấu trừ không?

Trả lời: Không. Hộ kinh doanh nộp thuế GTGT theo phương pháp trực tiếp trên doanh thu, do đó chỉ được xuất hóa đơn bán hàng (hóa đơn trực tiếp). Hóa đơn này không có dòng thuế suất 10% để khách hàng khấu trừ đầu vào.

Q2: Một cá nhân được mở bao nhiêu hộ kinh doanh?

Trả lời: Theo Nghị định 01/2021/NĐ-CP, một cá nhân hoặc thành viên hộ gia đình chỉ được đăng ký thành lập duy nhất một hộ kinh doanh trên phạm vi toàn quốc. Nếu muốn mở thêm, phải thành lập doanh nghiệp hoặc chi nhánh.

Q3: Hộ kinh doanh có con dấu pháp nhân không?

Trả lời: Không. Do không có tư cách pháp nhân, HKD không có con dấu tròn pháp lý do công an cấp như công ty. Chủ hộ có thể khắc dấu vuông chứa thông tin tên, mã số thuế, địa chỉ để đóng lên văn bản cho thuận tiện.

Q4: Khi nào hộ kinh doanh bắt buộc phải chuyển lên doanh nghiệp?

Trả lời: Luật không bắt buộc chuyển đổi cứng nhắc. Tuy nhiên, nếu hộ kinh doanh sử dụng thường xuyên từ 10 lao động trở lên hoặc muốn mở rộng chi nhánh, huy động vốn đầu tư, xuất hóa đơn VAT khấu trừ thì nên chuyển đổi lên doanh nghiệp để giảm rủi ro trách nhiệm vô hạn.

Tóm lại, hiểu đúng “Hộ kinh doanh là gì” giúp chủ hộ và kế toán xây dựng được quy trình quản lý tài chính bài bản ngay từ đầu. Mặc dù chế độ kế toán theo Thông tư 88 đơn giản hơn so với doanh nghiệp, nhưng nghĩa vụ thuế và quy định về hóa đơn điện tử vẫn đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt. Hãy chủ động cập nhật các thay đổi mới nhất của năm 2025 để kinh doanh bền vững và an toàn pháp lý.

Bài viết cùng chủ đề